Een van de grootste bedreigingen voor de Oude Buisse Heide is de overmatige stikstofdepositie. Stikstof is een stof die van nature in de lucht voorkomt. Door menselijke activiteiten – vooral landbouw, verkeer en industrie – komt er echter veel extra stikstof in de lucht terecht. Wanneer deze stikstof via regen, mist en stofdeeltjes neerdaalt op de bodem, wordt dat stikstofdepositie genoemd.

Heide is van nature een voedselarm landschap. Extra stikstof maakt de bodem te rijk, met grote gevolgen, namelijk vermesting, vergrassing en verzuring. 

• Vermesting (overmatige bemesting):

Vermesting zorgt ervoor dat voedselfavoriete planten – zoals grassen, brandnetels en bramen – explosief groeien en kwetsbare heidesoorten overwoekeren. In heidegebieden leidt dit o.a. tot vergrassing.

• Vergrassing:

Bij vergrassing verdringen soortenarme grasmatten (zoals het pijpenstrootje) struikhei en andere typische heideplanten waardoor open heide uiteindelijk verandert in soortenarme grasvlakten. Dieren die afhankelijk zijn van die verdwenen planten (zoals insecten en gespecialiseerde vogels) verdwijnen vervolgens ook. 

• Verzuring:

Door stikstofneerslag en historische vervuiling wordt de bodem steeds zuurder. Noodzakelijke mineralen als calcium en magnesium lossen op in de te zure grond en spoelen weg met het grondwater. Hierdoor lijden planten en dieren onder mineraaltekorten in de hele voedselketen. Ook bodemorganismen en schimmels sterven door verzuring af, wat de vitaliteit van bomen aantast.

Kortom, stikstofoverschot ondermijnt de biodiversiteit en bodemgezondheid van het heide-ecosysteem met als gevolg een steeds slechter functionerend bodemleven.

Impact:

• zwakkere plantengroei
• afname van bodemorganismen
• problemen bij dieren, zoals kalkgebrek bij vogels

De impact van stikstofdepositie is alarmerend: in open natuurgebieden zoals heide en duinen zijn de populaties van kenmerkende planten en dieren sinds 1990 gemiddeld met ruim 60% afgenomen. Heidefauna (vogels, reptielen, insecten) neemt het snelst af in gebieden met de hoogste stikstoflast. Vrijwel alle Brabantse heide- en vennengebieden kampen met deze achteruitgang. Een noodmaatregel om de schade te beperken is het strooien van steenmeel op zure bodems, zoals recent in Noord-Brabant is gebeurd. Natuurmonumenten strooide bijvoorbeeld 300 ton steenmeel op de Loonse en Drunense heide om de zuurtegraad van de bodem te verlagen en zo de heidevegetatie tijdelijk te redden. Deze ingreep maakt duidelijk dat het “vijf over twaalf” is – zonder drastische reductie van stikstofuitstoot blijft herstel dweilen met de kraan open.

Verzuring is niet altijd zichtbaar, maar tast het ecosysteem van onderaf aan.

Het opdelen van leefgebieden door wegen, bebouwing en landbouw - ook wel versnippering genoemd - vormt een bedreiging voor natuurgebieden zoals de Oude Buisse Heide.

Historisch gezien was de Oude Buisse Heide onderdeel van uitgestrekte heidevelden, maar veel daarvan zijn in de 20e eeuw ontgonnen of doorsneden door infrastructuur. De aanleg van provinciale wegen (zoals de N638 tussen Zundert en Rucphen) en verspreide bebouwing hebben ertoe geleid dat natuurgebieden die voorheen één geheel vormden, geïsoleerd raakten. Dit belemmert de migratie van dieren en verspreiding van planten; populaties raken opgesloten in kleine 'natuureilanden'.

Net als elders op de Brabantse zandgronden kampt het gebied met deze versnippering. Zo ligt De Reten als klein heidefragment tussen landbouwgronden, afgescheiden van de Oude Buisse Heide en landgoed De Moeren. Kleinschalige heidepercelen zijn kwetsbaar en verliezen makkelijker hun soortenrijkdom. Om die reden werken beheerders aan ontsnippering: verbindingen herstellen tussen de versnipperde natuur.

Rond 2008/2009 is bijvoorbeeld in De Reten heideherstel uitgevoerd (vennen graven, voedselrijke toplaag afschrapen) om dit gebied weer te koppelen aan de heide van De Moeren en de Oude Buisse Heide. Dankzij dit open ecologische netwerk kunnen soorten als de levendbarende hagedis, het heideblauwtje en de nachtzwaluw zich weer vestigen. Hoewel dit een positief stap is, blijft versnippering een aandachtspunt: de Provincie Noord-Brabant streeft naar een robuust, aaneengesloten Natuurnetwerk Brabant uiterlijk in 2027 (zie video NatuurNetwerk Brabant). Tot die tijd vormen druk bereden wegen, bermen en landbouwpercelen nog steeds barrières voor de natuur.

De Oude Buisse Heide ligt in een mozaïeklandschap met aangrenzende landbouwgronden en enkele verspreide woningen/boerderijen. Activiteiten op deze percelen kunnen onbedoeld de nabije natuur schaden. Zo brengt intensieve landbouw vaak meststoffen en bestrijdingsmiddelen met zich mee, die via uitspoeling en verstuiving in het natuurgebied kunnen belanden.

Hoewel landbouw binnen de begrenzing van het Natuurnetwerk Brabant uiteindelijk wordt omgevormd naar natuur, is in overgangszones waakzaamheid geboden. Overbemesting in de buurt kan leiden tot voedselrijk grondwater, wat de vegetatie in vennen en heide negatief beïnvloedt. Ook bespuiting met pesticiden op akkers kan schadelijke effecten hebben op insectenpopulaties over de grens van het natuurgebied. Insecten zoals wilde bijen en vlinders spelen een sleutelrol in het heide-ecosysteem, en hun achteruitgang wordt deels gelinkt aan landbouwgif in de omgeving.

Verder heeft de omgeving te maken met ontwatering: om agrarische percelen droog te houden, worden sloten verdiept en water actief afgevoerd. Dit draagt bij aan de verdroging van de heide (grondwaterstand zakt). De provincie Noord-Brabant en waterschap werken daarom samen met boeren om waterbeheer meer natuurinclusief te maken – bijvoorbeeld door een hoger grondwaterpeil in natuurgebieden in te voeren of door bufferzones in te richten.

Wat betreft bebouwing is grootschalige verstedelijking rond de Oude Buisse Heide gelukkig beperkt. Wel kent het gebied enkele historische boerderijen en landgoederen aan de rand, waaronder de Annahoeve en de Buisse Hoeve. Bij nieuwe functie voor deze panden (zoals bed & breakfasts of bezoekerscentra) moet erop worden gelet dat er geen toename van verkeer, licht of geluid in de natuurkern optreedt.

Ongewenste neveneffecten van bebouwing – zoals nachtelijke lichtvervuiling die nachtactieve dieren desoriënteert, of loslopende huisdieren die wildlife verstoren – dienen geminimaliseerd te worden.

Het streven is dat eventuele ontwikkelingen aan de randen passen bij het karakter van het landschap en geen extra versnippering veroorzaken.

Verdroging is wellicht de meest acute natuurlijke bedreiging voor de Oude Buisse Heide. Ooit was dit landschap nat en drassig, met veen en vennen gevoed door hoog grondwater. Tegenwoordig lijdt het gebied ernstig onder een structureel watertekort. 

De grondwaterstand is fors gedaald, waardoor heidevelden en vennetjes uitdrogen. Kwetsbare vochtminnende soorten zoals klokjesgentiaan en veenpluis verdwijnen wanneer hun leefomgeving verdroogt. De provincie signaleert dat de kwaliteit van natuur in Brabantse heidegebieden vooral negatief wordt beïnvloed door verdroging en water van onvoldoende kwaliteit.

De oorzaken van verdroging zijn tweeërlei: enerzijds menselijke ingrepen (afwatering), anderzijds klimaatschommelingen. In het verleden zijn rondom de Oude Buisse Heide diepe turfvaarten en sloten gegraven, die tot op heden water uit het gebied wegtrekken. Bovendien wordt in de omgeving grondwater onttrokken voor drinkwater, industrie en landbouw, wat de stand verder verlaagt. Ten tweede zorgen de recentere droge zomers voor minder regenaanvulling. Deze combinatie is funest: de eens vochtige heide is nu kurkdroog in droge jaren. Het gevolg is verzanding van vennen, kwijnende veenmostapijten en een heidevegetatie die moeite heeft zich te verjongen.

Om verdroging te bestrijden, zijn er herstelprojecten opgestart. Natuurmonumenten werkt aan het verhogen van de waterhuishouding door de drainerende werking van sloten te verminderen (bijv. door ze te verondiepen of stuwen te plaatsen) en regenwater langer vast te houden. 

Recent is in het nabijgelegen Natura 2000-gebied De Plateaux gebleken dat herstel van oude sluisjes en aanvoerkanaaltjes de wateraanvoer naar verdroogde heide sterk kan verbeteren. Dergelijke maatregelen worden ook op de Turfvaartse Landgoederen (waaronder de Oude Buisse Heide) verkend.

Het streven is om de grondwaterpeilen weer richting het natuurlijke niveau te krijgen dat past bij hoogveen, vochtige heide en vennen. Veel gronden die nog landbouwkundig in gebruik zijn, zullen omgevormd moeten worden tot natte natuurparels om dit te bereiken. Verdroging tegengaan is een langdurig proces, maar cruciaal: voorkomen is beter dan genezen, want eenmaal verdroogde veenlagen en heidebodems zijn moeilijk weer tot leven te wekken.

Samenvattend:

Oorzaken van verdroging zijn o.a.:

• ontwatering in de omgeving
• grondwatergebruik
• langere en drogere zomers door klimaatverandering

De gevolgen van verdroging voor de natuur zijn:

• vennen vallen droog of verdwijnen
• vochtminnende planten verdwijnen
• amfibieën, insecten en vogels verliezen leefgebied

Verzuring is nauw verweven met stikstofdepositie, maar verdient als natuurlijke stressfactor aparte aandacht. In heide- en venbodems van de Oude Buisse Heide is de zuurgraad in de loop der decennia sterk toegenomen door neerslag van stikstofverbindingen en historische zwaveluitstoot. De bodems zijn nu veel zuurder dan van nature, vergelijkbaar met de pH van schoonmaakazijn volgens terreinbeheerders. Deze verzuring heeft verschillende gevolgen:

– Uitspoeling van nutriënten: Zoals eerder genoemd, raken calcium, kalium en andere basische voedingsstoffen versneld uitgeput in zure zandgrond. Hierdoor krijgen planten last van tekorten – bijvoorbeeld kunnen vogels kalkgebrek krijgen, wat leidt tot zwakkere eierschalen en zelfs gebroken pootjes bij kuikens door broze botten. Onderzoek op de Veluwe toonde aan dat dergelijke tekorten reëel zijn en direct gelinkt aan verzuring.

– Giftige metalen: In zure omstandigheden komen aluminiumionen vrij uit de bodem, die wortels van planten kunnen beschadigen en waterdieren kunnen vergiftigen. Vennen die te zuur worden, kennen een drastische afname van amfibieën en waterinsecten.

– Bodemleven achteruitgang: Veel schimmels, bacteriën en bodemfauna functioneren slecht in een verzuurde omgeving. Mycorrhiza-schimmels, belangrijk voor heideplanten, sterven af, waardoor de planten minder voedingsstoffen kunnen opnemen. Bodeminsecten die plantmateriaal verteren verdwijnen, wat de humusopbouw en bodemstructuur aantast.

Het is duidelijk dat verzuring het ecosysteem “van onderaf” aantast. Herstelmaatregelen richten zich op het verminderen van de zuurgraad. Zoals vermeld, wordt in enkele gebieden steenmeel uitgestrooid om calcium en mineralen aan te vullen en de bodem te bufferen. In de Oude Buisse Heide zelf is dergelijke ingreep (nog) niet breed toegepast, maar elders in Brabant wel – met provincie-steun – om kwetsbare heide te redden. Dit is echter symptoombestrijding; de enige echte oplossing is het structureel omlaag brengen van de stikstofdepositie zodat de bodem zich op lange termijn kan herstellen. Zonder dat blijven we zien dat bijvoorbeeld zeldzame plantjes als kleine zonnedauw of orchideeën verdwijnen door teveel zuur en voedingsstoffen, terwijl ongewenste soorten terrein winnen. Verzuring is daarmee een sluipende maar ernstige bedreiging voor de natuurkwaliteit.

Invasieve exoten – dat wil zeggen uitheemse planten of dieren die zich agressief verspreiden – vormen een groeiend probleem voor Nederlandse natuur, en dus ook voor dit gebied. Volgens Natuurmonumenten horen invasieve exoten, samen met stikstof, verdroging, klimaatverandering en pesticiden, tot de grootste bedreigingen voor onze natuur. In de omgeving van de Oude Buisse Heide zijn een aantal exoten al gesignaleerd. Enkele voorbeelden:

• Amerikaanse vogelkers (Prunus serotina): Deze Noord-Amerikaanse struik is halverwege de 20e eeuw aangeplant in de regio en ontpopte zich tot een plaag in bossen en op heideterreinen. Vogelkers zaait zich massaal uit en vormt dichte struikopslag die inheemse struiken en jonge boompjes verdringt. Op de Oude Buisse Heide wordt actief geprobeerd deze soort te bestrijden (uittrekken, zagen) om te voorkomen dat open heide dichtgroeit met vogelkersbosjes.

• Amerikaanse eik (Quercus rubra): Net als de vogelkers is deze exotische eik uit Noord-Amerika ooit aangeplant voor houtproductie. Hij groeit snel en produceert veel bladval dat de bodem verzuurt. Natuurorganisaties verwijderen in vergelijkbare gebieden (zoals de Loonse en Drunense Duinen) de Amerikaanse eik om heide en inlandse eikenbossen te beschermen. Ook op De Moeren en Wallsteijn is het terugdringen van Amerikaanse eik en uitheemse naaldbomen een beheersdoel.

• Japanse duizendknoop (Fallopia japonica): Deze beruchte woekerplant duikt steeds vaker op langs wegen en bosranden in Brabant. Duizendknoop kan met zijn wortelstokken asfalt en funderingen beschadigen én inheemse vegetatie verdringen. Als zo’n haard nabij het heidegebied ontstaat, vereist het intensieve bestrijding (uitgraven, elektrocutie of begrazing) om verdere verspreiding te voorkomen. In Drenthe heeft Natuurmonumenten laten zien dat volhouden loont: zelfs taaie duizendknoop is met een mix van methoden onder controle te krijgen. Voorkomen is echter beter; daarom wordt bij werkzaamheden goed opgelet dat geen exoten meegevoerd worden in grond of machines.

• Invasieve waterplanten: In vennen en sloten kan uitheemse watervegetatie zoals grote waternavel of waterteunisbloem een probleem worden. Ze groeien explosief en leggen het wateroppervlak dicht, waardoor inheemse amfibieën, libellen en waterplanten verdwijnen. Hoewel zulke soorten nog niet zijn gemeld op de Oude Buisse Heide, zijn ze in Brabantse vengebieden elders wél een issue. Vroegtijdig opsporen en uitrukken is essentieel.

Tot slot zijn er exotische dieren om in de gaten te houden. Amerikaanse rivierkreeften bijvoorbeeld graven gangen die oevers ondermijnen en vreten waterplanten aan. Ook uitheemse eenden of siervogels van vijvers kunnen ontsnappen en in de natuur voor verstoring zorgen (bijv. mandarijneenden die nestconcurrentie vormen voor inheemse holenbroeders).

In de Oude Buisse Heide is de huidige invasievatbaarheid relatief beperkt door het actieve beheer: opslag van vogelkers en Amerikaanse eik wordt al jaren verwijderd, en het gebied is (nog) niet zwaar aangetast door woekerplanten. Toch blijft waakzaamheid nodig. Exotenbestrijding kost veel tijd en geld, en complete uitroeiing is vaak moeilijk, dus voorkomen dat ze voet aan de grond krijgen is het devies. Vrijwilligers en beheerders houden daarom de opkomst van verdachte soorten scherp in de gaten. In het belang van de biodiversiteit – maar ook om schade aan infrastructuur te voorkomen – zullen invasieve soorten blijvend bestreden moeten worden als ze opduiken.

Klimaatverandering manifesteert zich op de Oude Buisse Heide vooral via extremere weersomstandigheden. Met name de droge perioden houden langer aan door de opwarming van het klimaat.

De frequentie van warme, kurkdroge zomers is toegenomen, waardoor het heidegebied langere tijd zonder voldoende regen zit. Dit verergert de al bestaande verdrogingsproblematiek (zie kopje verdroging). Planten die van vochtige grond houden, zoals dophei en bepaalde veenmossoorten, trekken zich verder terug. Lagere waterstanden verhogen ook het risico op heidebranden tijdens hittegolven – een enkele vonk in een uitgedroogd heideveld kan zich razendsnel verspreiden.

Daarnaast verstoort klimaatverandering seizoenspatronen. Zachtere winters en vroege lentes kunnen de ontwikkelingscyclus van planten en insecten verschuiven. Vogels die afhankelijk zijn van insecten voor hun jongen, kunnen hierdoor voedseltekort krijgen als de piek van insecten eerder of later valt dan hun broedperiode. Ook heftige regenbuien komen vaker voor, wat kan leiden tot erosie van paden en uitspoeling van voedingsstoffen.

Hoewel de directe impact van klimaatverandering op dit gebied nog onderwerp van onderzoek is, wijzen trends uit heel Nederland op een verslechtering van leefomstandigheden voor soorten door weerextremen. Klimaatverandering fungeert zo als een versneller van bestaande bedreigingen: droogte maakt heide extra vatbaar voor stikstofeffecten, en extreme neerslag kan eerder aangebrachte herstelmaatregelen (zoals geplagde stukjes heide) tenietdoen.